Klauzule siły wyższej: jak je stosować?

Cel stosowania klauzul siły wyższej w obrocie gospodarczym

Przedsiębiorcy szukają w klauzulach siły wyższej przede wszystkim realnej tarczy przed odpowiedzialnością, gdy zdarza się coś, na co nie mają wpływu i czego racjonalnie nie mogli przewidzieć. Chodzi o sytuacje, gdy nawet przy najwyższej staranności biznes przestaje działać: dostawy stają, produkcja staje się niemożliwa, usługi nie mogą być świadczone.

W praktyce klauzula siły wyższej ma dwa podstawowe cele: po pierwsze, przesunąć granicę ryzyka między stronami umowy, po drugie, dać procedurę działania na wypadek zdarzeń nadzwyczajnych (kiedy, kto i jak ma poinformować, jakie są skutki dla terminów, płatności, kar umownych).

Czym jest siła wyższa w prawie gospodarczym?

Pojęcie siły wyższej w polskim systemie prawnym

Polskie prawo nie zawiera jednej, ogólnej definicji siły wyższej. Kodeks cywilny nie posługuje się wprost tym pojęciem w przepisach ogólnych o odpowiedzialności kontraktowej. Pojawia się ono w niektórych przepisach szczególnych (np. odpowiedzialność prowadzącego hotel, przewoźnika), ale definicja została wypracowana przede wszystkim przez orzecznictwo sądów i doktrynę prawniczą.

W uproszczeniu siłę wyższą rozumie się jako zdarzenie zewnętrzne, niemożliwe do przewidzenia i niemożliwe do zapobieżenia jego skutkom. Te trzy elementy są zwykle analizowane łącznie:

• Zewnętrzność – zdarzenie pochodzi spoza sfery działania i kontroli dłużnika. Nie jest wynikiem jego organizacji pracy, decyzji biznesowych czy zaniedbań, tylko ma swoje źródło w szeroko rozumianym otoczeniu (przyroda, decyzje władz, działania osób trzecich).
• Nieprzewidywalność – przeciętnie rozważny przedsiębiorca, działający z należytą starannością, nie mógł racjonalnie zakładać, że takie zdarzenie wystąpi w chwili zawierania umowy.
• Niemożność zapobieżenia skutkom – nawet przy podjęciu wszelkich rozsądnych środków nie można było uniknąć niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Nie chodzi o absolutną niemożliwość w sensie fizycznym, ale o przekroczenie normalnego, rozsądnego zakresu działań, jakich można wymagać od przedsiębiorcy.

Sądy każdorazowo badają konkretny stan faktyczny. To, że coś „ogólnie” jest uważane za siłę wyższą (np. powódź), nie oznacza automatycznie, że w każdej sprawie dłużnik będzie zwolniony z odpowiedzialności. Istotne jest, jakie były realne możliwości reakcji, skala zjawiska, przygotowanie przedsiębiorcy i treść samej umowy.

Różnica między siłą wyższą a zwykłym ryzykiem biznesowym

W działalności gospodarczej zdarzają się opóźnienia, wahania popytu, problemy z dostawcami, awarie sprzętu. Większość tych zdarzeń mieści się w normalnym ryzyku gospodarczym, które co do zasady obciąża przedsiębiorcę. Jeżeli coś należy do typowego, branżowego ryzyka, trudno będzie powoływać się na siłę wyższą.

Granica bywa płynna, ale można zarysować kilka praktycznych wskazówek:

• Ryzyko rynkowe – spadek lub wzrost popytu, zmiana kursów walut, rosnące koszty surowców to klasyczne ryzyko biznesowe. Sam fakt, że wykonanie umowy staje się mniej opłacalne, nie jest siłą wyższą.
• Ryzyko organizacyjne – błędne szacunki mocy produkcyjnych, brak odpowiedniej liczby pracowników, problemy z podwykonawcami, zbyt mały zapas materiałów – to efekty decyzji biznesowych i organizacji przedsiębiorstwa, nie siła wyższa.
• Typowe awarie techniczne – pojedyncza awaria maszyny, która wynika z normalnej eksploatacji i nie jest efektem katastroficznego zjawiska zewnętrznego, zwykle nie będzie traktowana jako siła wyższa, chyba że klauzula umowna stanowi inaczej.

Siła wyższa zaczyna się tam, gdzie dochodzi do zdarzeń o skali i charakterze wykraczającym poza zwykłe ryzyko, nawet w branżach narażonych na zakłócenia. Jeżeli firma transportowa ma w umowie klauzulę siły wyższej, to typowe korki czy sezonowe utrudnienia w ruchu nie wystarczą. Ale nagłe, rozległe zamknięcie granic państwa lub zakaz ruchu ciężarówek może już być kwalifikowane jako siła wyższa.

Przykłady graniczne: kiedy zdarzenie może, a kiedy nie może być siłą wyższą

W praktyce spory dotyczą najczęściej zdarzeń „z pogranicza”, które trudno jednoznacznie otagować jako siłę wyższą. Kilka typowych sytuacji:

• Choroba lub śmierć kluczowej osoby – w jednoosobowej działalności może to faktycznie uniemożliwić wykonanie usługi. Sądy są tu ostrożne: jeśli przedsiębiorca mógł ustanowić zastępstwo, zorganizować pracę inaczej, choroba nie zawsze zwalnia z odpowiedzialności. W relacjach B2B przy bardziej rozbudowanych strukturach organizacyjnych choroba pojedynczej osoby rzadko będzie traktowana jako siła wyższa, chyba że umowa przewiduje inaczej.
• Strajk – jeżeli klauzula siły wyższej wprost wymienia strajki, łatwiej będzie uznać je za zdarzenie siły wyższej, zwłaszcza gdy jest to nagły, powszechny, ostry konflikt o skali krajowej. Z kolei krótkotrwały strajk zakładowy, którego przyczyny tkwią w relacjach pracodawca–pracownicy, bywa oceniany jako element ryzyka organizacyjnego.
• Awarie i przerwy w dostawie mediów – lokalne przerwy w dostawie prądu czy internetu, wynikające z planowych prac lub typowych awarii, co do zasady należą do ryzyka działalności. Natomiast rozległy blackout, spowodowany np. katastrofą lub atakiem, może już zostać zakwalifikowany jako siła wyższa.
• Zmiana przepisów prawa – jeżeli nowe regulacje wprost zakazują określonej działalności (np. zakaz prowadzenia lokalu gastronomicznego stacjonarnie w czasie pandemii), może to stanowić podstawę powołania się na siłę wyższą albo na nadzwyczajną zmianę stosunków. Zwykłe zaostrzenie wymogów, zwiększenie kosztów, nowe podatki – najczęściej obciążają przedsiębiorcę jako ryzyko regulacyjne.

Ostateczna ocena zależy od treści umowy, standardów branżowych oraz stopnia przygotowania firmy na dane ryzyko. Im szerzej w umowie określone są „nadzwyczajne okoliczności”, tym większa rola ma literalna treść klauzuli, a mniejsza – ogólne rozważania o definicji siły wyższej.

Podstawa prawna i rola klauzul siły wyższej w kontraktach

Kodeks cywilny a umowne uregulowanie siły wyższej

Odpowiedzialność kontraktowa przedsiębiorców opiera się głównie na art. 471 kodeksu cywilnego. Przepis stanowi, że dłużnik ma obowiązek naprawić szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, chyba że jest to następstwem okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności.

Ta formuła jest elastyczna – pozwala sądom uwzględniać różne okoliczności, w tym zdarzenia nadzwyczajne. Jednak bez umownej klauzuli siły wyższej spór o to, czy dane zdarzenie zwalnia z odpowiedzialności, przenosi się przed sąd, który szczegółowo bada stopień winy, powiązanie przyczynowe oraz to, czy dłużnik rzeczywiście nie mógł zapobiec skutkom.

Z tego powodu przedsiębiorcy w relacjach B2B chętnie sięgają po umowne klauzule siły wyższej, które precyzyjniej regulują zasady rozkładu ryzyka, obowiązki informacyjne, skutki dla terminów, a czasem także kwestie płatności i prawa do odstąpienia albo wypowiedzenia umowy.

Funkcja klauzuli – jaka „dziurę” w prawie wypełnia

Klauzula siły wyższej w praktyce:

• Ukonkretnia przesłanki braku odpowiedzialności – zamiast ogólnej formuły „okoliczności, za które dłużnik nie ponosi odpowiedzialności”, strony wymieniają wprost zdarzenia, które automatycznie (lub przy spełnieniu dodatkowych warunków) zwalniają lub ograniczają odpowiedzialność.
• Reguluje procedurę postępowania – określa, w jakim terminie i w jaki sposób strona dotknięta zdarzeniem ma powiadomić kontrahenta, jakie dokumenty przedstawić, jakie informacje przekazać, aby skutecznie powołać się na klauzulę.
• Porządkuje skutki prawne – zamiast sporu, czy świadczenie stało się niemożliwe, czy tylko utrudnione, strony ustalają z góry, czy następuje zawieszenie wykonywania umowy, przedłużenie terminów, częściowe zwolnienie z kar umownych, czy może prawo do rozwiązania umowy po określonym czasie.
• Ogranicza pole sporów – dobra klauzula zmniejsza liczbę nieporozumień, bo w kryzysowej sytuacji strony mają „instrukcję działania”, a nie tylko ogólne zasady z kodeksu.

Szczególnie przy umowach długoterminowych (budowlanych, serwisowych, dystrybucyjnych, licencyjnych) precyzyjne uregulowanie siły wyższej jest ważnym elementem zarządzania ryzykiem w działalności gospodarczej.

Relacja klauzuli siły wyższej do rebus sic stantibus

Kodeks cywilny przewiduje także instytucję nadzwyczajnej zmiany stosunków (art. 357¹ k.c., tzw. klauzula rebus sic stantibus). Umożliwia ona sądowi, w wyjątkowych przypadkach, zmianę sposobu wykonania zobowiązania, wysokości świadczenia, a nawet rozwiązanie umowy, gdy spełnienie świadczenia po nadzwyczajnej zmianie okoliczności groziłoby jednej ze stron rażącą stratą.

Klauzula rebus sic stantibus różni się od siły wyższej w kilku punktach:

• Przesłanki – nie wymaga absolutnej niemożliwości wykonania umowy, lecz głębokiego zachwiania równowagi kontraktowej (świadczenie staje się nadmiernie uciążliwe).
• Rola sądu – zastosowanie rebus sic stantibus wymaga wystąpienia do sądu i uzyskania wyroku modyfikującego lub rozwiązującego umowę; klauzula siły wyższej działa z mocy umowy, bez konieczności natychmiastowego angażowania sądu.
• Zakres skutków – siła wyższa skupia się zwykle na zwolnieniu z odpowiedzialności za niewykonanie lub opóźnienie, rebus sic stantibus umożliwia głębszą ingerencję w strukturę kontraktu.

W praktyce klauzula siły wyższej i przepisy o nadzwyczajnej zmianie stosunków funkcjonują obok siebie. Umowa może przewidywać, że w razie zdarzeń nadzwyczajnych strony w pierwszej kolejności korzystają z klauzuli siły wyższej (zawieszenie, wydłużenie terminów, negocjacje), a dopiero przy trwałym zachwianiu równowagi mogą odwoływać się do klauzuli rebus sic stantibus.

Kontrakty B2B a relacje z konsumentem

W relacjach między przedsiębiorcami (B2B) obowiązuje szeroka zasada swobody umów. Strony mogą w znacznej mierze kształtować odpowiedzialność kontraktową, w tym:

• rozszerzać lub zawężać zakres odpowiedzialności za określone zdarzenia,
• wprowadzać surowe lub łagodniejsze przesłanki powołania się na siłę wyższą,
• odmiennie regulować kwestię kar umownych, odstąpienia, wypowiedzenia.

Inaczej jest przy umowach z konsumentem. Klauzule, które prowadzą do rażącego naruszenia interesów konsumenta, mogą zostać uznane za klauzule abuzywne (niedozwolone postanowienia umowne). Próba „przerzucenia” na konsumenta skutków siły wyższej w sposób dla niego niekorzystny może zostać zakwestionowana, zwłaszcza w umowach adhezyjnych, gdzie konsument nie ma realnej możliwości negocjacji.

Dlatego wzorce klauzul stosowane w obrocie profesjonalnym nie zawsze można prosto przenieść do umów z konsumentami. W obrocie gospodarczo–gospodarczym swoboda jest jednak znacznie większa, co umożliwia tworzenie bardziej złożonych i dopasowanych klauzul siły wyższej.

Typowe zdarzenia obejmowane klauzulą siły wyższej

Katastrofy naturalne i zjawiska przyrodnicze

Najbardziej klasyczną kategorią zdarzeń siły wyższej są katastrofy naturalne. W praktyce umownej często wymienia się je wprost w katalogu zdarzeń objętych klauzulą:

• powódź, zalanie, lawiny, osuwiska,
• trzęsienia ziemi, wstrząsy sejsmiczne,
• huragany, trąby powietrzne, skrajne burze,
• rozległe pożary spowodowane zewnętrznymi czynnikami,
• inne nadzwyczajne zjawiska pogodowe.

Akty władzy publicznej i decyzje administracyjne

Drugą, bardzo istotną grupą zdarzeń są sytuacje, w których organy władzy publicznej wprowadzają ograniczenia uniemożliwiające lub istotnie utrudniające realizację umowy. Chodzi zarówno o akty powszechnie obowiązujące (ustawy, rozporządzenia), jak i decyzje indywidualne (np. zakaz użytkowania obiektu).

W klauzulach siły wyższej często pojawiają się sformułowania obejmujące m.in.:

• stany nadzwyczajne (stan klęski żywiołowej, stan wyjątkowy, stan wojenny, stan epidemii),
• zakazy prowadzenia określonej działalności lub korzystania z określonych obiektów,
• decyzje o ewakuacji, zamknięciu granic, ograniczeniu transportu,
• blokady eksportu/importu określonych towarów, embarga, sankcje gospodarcze.

Kluczowa jest przy tym bezpośrednia relacja między aktem władzy publicznej a możliwością wykonania zobowiązania. Sam fakt zmiany regulacji nie wystarczy – znaczenie ma to, czy dłużnik, przy dołożeniu należytej staranności, miał realny sposób obejścia skutków (np. przez zmianę trasy transportu, korzystanie z innego magazynu, zmianę materiałów).

Konflikty zbrojne, zamieszki, ataki terrorystyczne

Coraz częściej w umowach, zwłaszcza z komponentem międzynarodowym, pojawiają się odrębne postanowienia dotyczące konfliktów zbrojnych i szeroko rozumianych niepokojów społecznych. W katalogach siły wyższej wymienia się typowo:

• wojnę (wypowiedzianą i niewypowiedzianą),
• działania zbrojne, operacje militarne,
• zamieszki, rozruchy, masowe protesty o charakterze gwałtownym,
• akty terrorystyczne, sabotaż.

Zdarzenia te mają zwykle szeroki, systemowy charakter i wpływają na wiele elementów łańcucha dostaw jednocześnie: transport, ubezpieczenia, bezpieczeństwo pracy personelu, dostępność surowców. Dlatego w praktyce gospodarczej konflikty zbrojne co do zasady kwalifikowane są jako siła wyższa, o ile ich skutki pozostają w normalnym, przewidywalnym związku przyczynowym z niewykonaniem umowy.

Awaria systemów, cyberataki, zdarzenia technologiczne

W nowoczesnych kontraktach, szczególnie w sektorze IT, logistyki czy finansów, pojawia się potrzeba odniesienia do awarii systemów informatycznych oraz incydentów cyberbezpieczeństwa. Nie każda awaria będzie jednak traktowana jako siła wyższa.

Strony nierzadko rozróżniają:

• typowe usterki techniczne – wadliwy kod, błędna konfiguracja, brak testów wydajnościowych; to z reguły sfera odpowiedzialności wykonawcy usług IT lub operatora systemu,
• zdarzenia nadzwyczajne – np. skoordynowany, masowy atak DDoS na infrastrukturę krytyczną, atak ransomware paraliżujący globalne centra danych, fizyczne zniszczenie serwerowni w wyniku katastrofy.

Coraz częściej w klauzulach pojawia się wyraźne zastrzeżenie, że za siłę wyższą mogą zostać uznane wyłącznie takie incydenty, których nie dało się uniknąć mimo wdrożenia adekwatnych standardów bezpieczeństwa (np. ISO/IEC 27001, aktualnych zaleceń regulatora). To mobilizuje strony do wykazania, że utrzymywały właściwy poziom zabezpieczeń przed powołaniem się na klauzulę.

Zdarzenia rynkowe a siła wyższa

Częstym źródłem sporów jest pytanie, czy za siłę wyższą można uznać nagłe zmiany na rynku: gwałtowny wzrost cen surowców, załamanie kursu walut, drastyczny wzrost kosztów energii, problemy z dostępnością komponentów.

Co do zasady:

• zwykłe wahania rynkowe, nawet znaczące, pozostają w sferze normalnego ryzyka gospodarczego,
• skrajne, niespodziewane załamania, połączone z czynnikami zewnętrznymi (wojna, sankcje, zamknięcie granic) mogą być – odpowiednio uregulowane – objęte klauzulą siły wyższej lub klauzulą nadzwyczajnej zmiany stosunków.

Jeżeli strony chcą, by określone zjawiska rynkowe (np. niedostępność kluczowego surowca z konkretnego regionu) były objęte ochroną, powinny to wprost zapisać w umowie – wraz z mechanizmem rozliczeń, renegocjacji lub prawa odstąpienia.

Jak poprawnie konstruować klauzulę siły wyższej w umowie?

Definicja i katalog zdarzeń – zamknięty czy otwarty?

Punktem wyjścia jest definicja siły wyższej w samej umowie. Spotyka się dwa główne modele:

• definicję ogólną (np. „zdarzenie zewnętrzne, niemożliwe do przewidzenia i do zapobieżenia jego skutkom przy zachowaniu należytej staranności”) uzupełnioną przykładowym katalogiem,
• katalog zamknięty – wyliczenie zdarzeń, które uznaje się za siłę wyższą, bez szerszej klauzuli ogólnej.

Model pierwszy daje większą elastyczność, ale także więcej przestrzeni do sporów interpretacyjnych. Drugi porządkuje sytuację, lecz jest mniej odporny na nowe rodzaje ryzyk (np. nietypowe incydenty technologiczne). W praktyce często stosuje się mieszankę: definicję ogólną i szerokie wyliczenie przykładowe, zastrzegając wyraźnie, że lista ma charakter „w szczególności”, a nie wyczerpujący.

Przesłanki zastosowania klauzuli

Poza samym wyliczeniem zdarzeń, kluczowe są warunki, które muszą być spełnione łącznie, aby strona mogła się na nie powołać. Typowo wskazuje się, że:

• zdarzenie było poza rozsądną kontrolą strony,
• nie mogło zostać przewidziane w momencie zawierania umowy przy zachowaniu należytej staranności,
• skutkom zdarzenia nie można było zapobiec ani ich przezwyciężyć za pomocą dostępnych i ekonomicznie uzasadnionych środków,
• zdarzenie pozostaje w bezpośrednim związku przyczynowym z niewykonaniem lub nienależytym wykonaniem zobowiązania.

Dobrym rozwiązaniem jest dodanie wyraźnego zastrzeżenia, że sama trudność ekonomiczna (wzrost kosztów, obniżenie opłacalności kontraktu) nie wystarczy do skorzystania z klauzuli, o ile strony nie postanowiły inaczej.

Obowiązki informacyjne – forma i terminy

Moment, w którym strona dotknięta siłą wyższą powiadamia kontrahenta, ma ogromne znaczenie dowodowe i praktyczne. W umowie warto precyzyjnie uregulować:

• termin zgłoszenia – np. „niezwłocznie, nie później niż w ciągu 5 dni roboczych od powzięcia informacji o zdarzeniu lub od dnia, w którym racjonalnie można było się o nim dowiedzieć”,
• formę zawiadomienia – tradycyjnie: forma pisemna lub dokumentowa, obecnie często również e-mail na wskazane adresy kontaktowe, czasem z potwierdzeniem odbioru,
• zakres informacji – opis zdarzenia, przewidywany wpływ na realizację umowy, podjęte środki zaradcze, szacowany czas trwania przeszkody.

W razie dłużej trwającego zdarzenia można przewidzieć obowiązek aktualizacji takich informacji w określonych odstępach czasu. Dzięki temu druga strona może podejmować adekwatne decyzje operacyjne, np. poszukiwać alternatywnych źródeł dostaw.

Obowiązek minimalizowania skutków

W dobrze skonstruowanej klauzuli pojawia się zwykle wyraźne zobowiązanie strony dotkniętej zdarzeniem do podejmowania rozsądnych działań w celu ograniczenia skutków siły wyższej. Chodzi m.in. o:

• poszukiwanie alternatywnych kanałów dostaw lub wykonania,
• korzystanie z zapasów magazynowych, innych zakładów produkcyjnych lub partnerów,
• organizację pracy w zmienionym trybie (np. praca zdalna, zmiana harmonogramu).

Brak takich działań może skutkować ograniczeniem ochrony, jaką daje klauzula, szczególnie gdy druga strona wykaże, że przeszkodę można było w rozsądnym zakresie obejść. Tego rodzaju obowiązek często wiąże się z koniecznością udokumentowania podjętych kroków (korespondencja z przewoźnikami, brokerami, dostawcami).

Skutki dla terminów i świadczeń

Centralnym elementem klauzuli siły wyższej jest odpowiedź na pytanie, co dzieje się z terminami i obowiązkiem świadczenia. Strony najczęściej przewidują, że:

• wykonywanie umowy ulega zawieszeniu na czas trwania zdarzenia oraz w zakresie, w jakim siła wyższa uniemożliwia spełnienie świadczenia,
• terminy wykonania ulegają przedłużeniu o okres działania siły wyższej (czasem dodatkowo o okres potrzebny na powrót do normalnej działalności),
• kary umowne za opóźnienie lub niewykonanie nie naliczają się w zakresie, w jakim jest ono następstwem siły wyższej.

Można również uregulować odmiennie los wynagrodzenia, np. w kontraktach usługowych:

• model „pay as you go” – wynagrodzenie przysługuje wyłącznie za faktycznie wykonane świadczenia,
• modele ryczałtowe – zawieszenie świadczenia może wiązać się z proporcjonalnym obniżeniem wynagrodzenia lub przesunięciem płatności.

Przedłużająca się siła wyższa a prawo do rozwiązania umowy

Zdarzają się sytuacje, w których siła wyższa trwa tak długo, że utrzymywanie umowy w zawieszeniu traci sens gospodarczy. Dlatego w praktyce kontraktowej przewiduje się zwykle limit czasowy, po którego przekroczeniu stronom przysługuje prawo do rozwiązania umowy.

Przykładowe rozwiązania:

• określony okres kumulatywny (np. 60, 90, 120 dni kalendarzowych ciągłego występowania siły wyższej),
• podział progu czasowego w zależności od rodzaju świadczeń (inny próg dla usług ciągłych, inny dla jednorazowej dostawy),
• prawo rozwiązania tylko dla jednej strony – np. zamawiającego, który może poszukać innego wykonawcy, gdy wykonanie staje się trwale zagrożone.

Warto jednocześnie doprecyzować, jakie są rozliczenia stron w takim przypadku: czy następuje rozrachunek za część już wykonaną, co dzieje się z zaliczkami, gwarancjami bankowymi, dokumentacją projektową.

Dowody i dokumentacja zdarzenia

W sporach o siłę wyższą kluczowe znaczenie ma możliwość udowodnienia istnienia zdarzenia oraz jego wpływu na kontrakt. W klauzulach umownych nierzadko precyzuje się, jakie dowody będą uznawane za wystarczające, np.:

• komunikaty odpowiednich władz (np. RCB, ministerstwa, regulatorów branżowych),
• zaświadczenia izb gospodarczych, organizacji branżowych,
• protokoły wewnętrzne, raporty techniczne, opinie rzeczoznawców.

Zdarza się, że strony wprost przewidują możliwość skorzystania z certyfikatów siły wyższej wydawanych przez wybrane instytucje (np. izby handlowe w obrocie międzynarodowym). Nie zastępuje to jednak całkowicie indywidualnego materiału dowodowego – jest raczej jego uzupełnieniem.

Skutki prawne powołania się na klauzulę siły wyższej

Zwolnienie z odpowiedzialności odszkodowawczej

Najbardziej bezpośrednim skutkiem skutecznego powołania się na klauzulę siły wyższej jest zwolnienie z odpowiedzialności za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy w zakresie, w jakim wynika ono z tego zdarzenia.

Nie oznacza to automatycznie „unieważnienia” całej umowy. Zwykle przyjmuje się, że:

• strona nie ponosi odpowiedzialności za szkodę ani kary umowne w części dotyczącej świadczeń objętych przeszkodą,
• w pozostałym zakresie umowa obowiązuje i powinna być wykonywana normalnie.

Przykład: jeżeli wykonawca robót budowlanych nie może pracować na części placu budowy objętej decyzją administracyjną o zakazie wstępu, lecz inne prace są możliwe, to co do zasady zwolnienie z odpowiedzialności będzie dotyczyło tylko tej „zablokowanej” części.

Relacja do kar umownych i odsetek

Wobec rosnącej popularności kar umownych za opóźnienie lub nienależyte wykonanie świadczenia, klauzula siły wyższej często pełni funkcję „bezpiecznika”. Jeżeli zdarzenie spełnia przesłanki siły wyższej, to:

Ograniczenie naliczania kar umownych

Jeżeli strony nie ustaliły inaczej, przyjmuje się, że kary umowne nie należą się za okres i w zakresie, w jakim niewykonanie jest skutkiem siły wyższej. Dobrą praktyką jest doprecyzowanie tego wprost, np. poprzez zapis, że:

• kary nie naliczają się za czas trwania przeszkody oraz za rozsądny okres przywracania normalnego trybu działania,
• zwolnienie dotyczy wyłącznie tych świadczeń, których realizacja była obiektywnie uniemożliwiona lub istotnie utrudniona,
• po ustaniu zdarzenia mechanizm kar wraca „na swoje miejsce” i obejmuje dalsze opóźnienia już niezwiązane z siłą wyższą.

W umowach długoterminowych pojawiają się czasem okresy karencyjne, w których kary nie obowiązują, ale po ich przekroczeniu zaczynają się naliczać, choćby częściowo. Taki model bywa stosowany np. w projektach IT lub umowach serwisowych, aby zmotywować wykonawcę do możliwie szybkiego przywrócenia pełnej sprawności, nawet gdy zdarzenie nosi znamiona siły wyższej.

Odsetki za opóźnienie w płatnościach

Szczególną kategorią są odsetki za opóźnienie w płatnościach. W przeciwieństwie do kar umownych, opierają się one wprost na przepisach prawa i zasadzie, że dłużnik odpowiada co do zasady także za niezawiniony brak zapłaty w terminie.

Jeżeli strony chcą, aby siła wyższa mogła wyłączyć lub ograniczyć obowiązek zapłaty odsetek, powinny to wyraźnie zapisać w umowie. Mogą np. przewidzieć, że:

• w razie siły wyższej po stronie dłużnika termin płatności ulega wydłużeniu, a odsetki naliczają się dopiero po jego upływie,
• odsetki nie przysługują za okres, w którym realizacja płatności jest niemożliwa z powodu ograniczeń systemowych lub regulacyjnych (np. sankcje, blokada systemu bankowego),
• w wyjątkowych przypadkach dłużnik może wystąpić o odstąpienie od odsetek za uzasadniony okres, co wymaga jednak zgody wierzyciela.

Bez takich postanowień wierzyciel zachowuje uprawnienie do naliczania odsetek ustawowych lub umownych, nawet jeżeli po stronie dłużnika wystąpiła przeszkoda nosząca cechy siły wyższej.

Zmiana harmonogramu i zakresu świadczeń

Powołanie się na siłę wyższą rzadko kończy się na samym zawieszeniu odpowiedzialności. Zazwyczaj konieczne jest przestawienie kontraktu na nowe tory, choćby czasowo. Strony mogą wtedy:

• ustalić nowy harmonogram realizacji poszczególnych etapów,
• dokonać czasowej modyfikacji zakresu świadczeń – np. ograniczyć niektóre funkcje usługi lub zmienić specyfikację dostaw,
• wprowadzić okresowe limity ilościowe (np. minimalne wolumeny dostaw) i dopiero po ustaniu przeszkody powrócić do pełnej skali.

W praktyce gospodarczej dobrze sprawdza się zasada, że pierwszą reakcją jest renegocjacja harmonogramu, a dopiero w drugiej kolejności rozważa się rozwiązanie umowy. Klauzula siły wyższej może wręcz statuuować obowiązek podjęcia rozmów w określonym terminie od zgłoszenia zdarzenia, co formalizuje proces dostosowania kontraktu.

Możliwość renegocjacji innych warunków

Silne i długotrwałe zdarzenia (pandemie, wojny, globalne kryzysy energetyczne) często powodują, że pierwotny model kontraktu przestaje być ekonomicznie racjonalny. Siła wyższa sama w sobie nie zmienia automatycznie wysokości wynagrodzenia, cen czy zasad indeksacji, ale może być impulsem do ich przeglądu.

Coraz częściej strony wprowadzają do klauzul siły wyższej element „obowiązkowych negocjacji”, polegający na tym, że:

• po wystąpieniu zdarzenia określonego jako siła wyższa strony zobowiązują się do rozpoczęcia rozmów w terminie kilku lub kilkunastu dni,
• celem rozmów jest ustalenie nowych warunków świadczenia: terminów, zakresu, ceny, zasad rozłożenia ryzyk,
• nieosiągnięcie porozumienia w z góry określonym czasie otwiera drogę do rozwiązania umowy lub do zastosowania innych przewidzianych mechanizmów (np. mediacji, arbitrażu).

Taki mechanizm nie gwarantuje sukcesu negocjacji, ale stwarza ramy proceduralne, które zmniejszają ryzyko chaosu i eskalacji sporu w pierwszej fazie kryzysu.

Wpływ na odpowiedzialność kontraktową i deliktową

W klasycznym ujęciu klauzula siły wyższej dotyczy odpowiedzialności kontraktowej za niewykonanie umowy. W praktyce może jednak oddziaływać także na roszczenia formułowane jako odpowiedzialność deliktowa (np. szkoda wyrządzona osobom trzecim).

Jeśli z jednego zdarzenia wynika zarówno naruszenie kontraktu, jak i potencjalny delikt, właściwie skonstruowana klauzula siły wyższej umożliwia ograniczenie odpowiedzialności w obu tych płaszczyznach, przynajmniej w relacji między stronami umowy. Nie wyłącza natomiast automatycznie odpowiedzialności wobec podmiotów trzecich, które nie są stroną danego kontraktu.

Dla uniknięcia sporów przydaje się zapis, że regulacja siły wyższej ma zastosowanie „do wszelkich roszczeń stron wynikających z umowy lub w związku z jej wykonywaniem”, co obejmuje także roszczenia okołokontraktowe.

Interakcja z innymi klauzulami umownymi

Skutki powołania się na siłę wyższą trzeba oceniać łącznie z innymi mechanizmami ochronnymi wpisanymi do umowy. Szczególne znaczenie mają:

• klauzule zmiany prawa (change of law) – regulujące sytuacje, gdy to zmiana przepisów uniemożliwia lub istotnie utrudnia wykonanie umowy; bywa, że częściowo dublują funkcję klauzuli siły wyższej,
• klauzule hardship – przewidujące renegocjację, gdy wykonanie staje się nadmiernie uciążliwe ekonomicznie, choć nie niemożliwe; często działają obok siły wyższej, obejmując inny typ ryzyk,
• ograniczenia odpowiedzialności (liability cap) – określające maksymalną kwotę odszkodowania; przy skutecznym powołaniu się na siłę wyższą takie limity mają znaczenie wtórne, bo sama podstawa odpowiedzialności jest wyłączona,
• klauzule ubezpieczeniowe – wskazujące, jakie ryzyka mają być objęte polisą; zniwelowanie odpowiedzialności kontraktowej nie zawsze oznacza, że brak jest ochrony ubezpieczeniowej.

Przykładowo, w kontraktach infrastrukturalnych zmiana przepisów często jest uregulowana odrębnie (jako change of law), a siła wyższa obejmuje zdarzenia o charakterze bardziej „fizycznym” (klęski żywiołowe, strajki generalne, akty terroru). Niedostrzeżenie tych powiązań może prowadzić do pozornych sprzeczności w treści umowy.

Ryzyka nadużycia klauzuli siły wyższej

W okresach niepewności gospodarczej część podmiotów próbuje traktować klauzulę siły wyższej jako pretekst do uwolnienia się od niekorzystnego kontraktu. Po stronie kontrahenta rodzi to naturalną potrzebę obrony.

Typowe sygnały ostrzegawcze to m.in.:

• bardzo ogólne zawiadomienie o sile wyższej, bez konkretnych danych,
• brak informacji o realnym wpływie zdarzenia na dane świadczenie,
• odmowa przedstawienia dokumentów potwierdzających zaistnienie przeszkody,
• jednoczesne podejmowanie działań świadczących, że wykonawca realizuje podobne umowy na rzecz innych podmiotów bez większych zakłóceń.

W takich sytuacjach pomocne bywa wprowadzenie do umowy mechanizmów weryfikacyjnych, np. prawa żądania dodatkowych wyjaśnień, dokumentacji, a nawet przeprowadzenia audytu ograniczonego do kwestii związanych z siłą wyższą (z odpowiednimi zastrzeżeniami poufności).

Pozasądowe metody rozwiązywania sporów

Spory dotyczące siły wyższej często wymagają specjalistycznej wiedzy technicznej lub branżowej, a jednocześnie presja czasowa jest duża. Dlatego w klauzulach kontraktowych coraz częściej przewiduje się:

• mediację – jako etap obowiązkowy przed skierowaniem sprawy do sądu lub arbitrażu,
• dispute boards – komisje rozstrzygające spory na bieżąco w dużych projektach, np. budowlanych,
• arbitraż branżowy – w instytucjach wyspecjalizowanych w danej dziedzinie (energia, transport, IT).

Korzystanie z takich mechanizmów sprzyja szybszemu ustaleniu, czy dane zdarzenie rzeczywiście spełnia przesłanki siły wyższej oraz jakie powinny być jego konsekwencje dla kontraktu. Pozwala to ograniczyć ryzyko wieloletnich procesów sądowych, w trakcie których projekt lub współpraca pozostają w zawieszeniu.

Wpływ na relacje z podwykonawcami i łańcuch dostaw

W nowoczesnych kontraktach jeden wykonawca rzadko realizuje całość świadczeń samodzielnie. Pojawia się pytanie, czy siła wyższa u podwykonawcy stanowi siłę wyższą także po stronie wykonawcy głównego.

Co do zasady zależy to od brzmienia umowy. Możliwe są różne modele:

• klauzula obejmuje również zdarzenia dotykające podwykonawców i dostawców kluczowych, co poszerza ochronę głównego wykonawcy,
• strona przyjmuje na siebie ryzyko podwykonawców, a siła wyższa przysługuje tylko wtedy, gdy dotyczy bezpośrednio jej działalności,
• wprowadza się hierarchię dostawców – np. większą ochronę dla zakłóceń u tzw. sole source supplier, czyli dostawców unikalnych.

W branżach opartych na rozbudowanych łańcuchach dostaw (motoryzacja, elektronika, farmacja) rozsądne uregulowanie tego zagadnienia ma często większe znaczenie niż sam katalog zdarzeń siły wyższej. Bez jasnych zasad trudno później wykazać, czy opóźnienia u podwykonawcy powinny być traktowane jako okoliczność usprawiedliwiająca.

Rozliczenia po rozwiązaniu umowy z powodu siły wyższej

Jeżeli dojdzie do skorzystania z prawa do rozwiązania umowy po przekroczeniu uzgodnionego progu czasowego, pojawia się kwestia końcowych rozliczeń. W praktyce strony ustalają zwykle, że:

• rozliczeniu podlega część już wykonana – według cen jednostkowych, procentu zaawansowania lub innego obiektywnego miernika,
• zaliczki zostają zaliczone na poczet wynagrodzenia za tę część świadczeń, a nadwyżka podlega zwrotowi,
• gwarancje bankowe lub ubezpieczeniowe są zwalniane proporcjonalnie do stopnia wykonania umowy,
• następuje uporządkowane przekazanie dokumentacji, materiałów, praw własności intelektualnej, aby zamawiający mógł ewentualnie kontynuować projekt z innym wykonawcą.

Klauzula siły wyższej może przewidywać także szczególne zasady wyceny elementów częściowo ukończonych (np. modułów oprogramowania, robót budowlanych w toku), aby uniknąć sporów o to, jaki jest ich „rynkowy” poziom ukończenia.

Znaczenie praktyki kontraktowej po doświadczeniach globalnych kryzysów

Ostatnie lata, w tym pandemia i zakłócenia geopolityczne, spowodowały, że klauzule siły wyższej uległy znacznemu uszczegółowieniu. Coraz częściej spotyka się:

• wyraźne wskazanie pandemii, epidemii, stanów nadzwyczajnych jako osobnych kategorii siły wyższej,
• odrębne regulacje dotyczące sankcji gospodarczych, embargo, blokad transportowych,
• szczegółowe postanowienia o skutkach administracyjnych ograniczeń (lockdowny, limity obecności w zakładach pracy, zakaz zgromadzeń).

Zmienia się także podejście do cyfrowych i technologicznych źródeł ryzyka. Coraz częściej do katalogu siły wyższej włączane są poważne ataki cybernetyczne, masowe awarie infrastruktury chmurowej czy zakłócenia w działaniu krytycznych systemów IT, o ile nie wynikają z zaniedbań po stronie danej strony. Tego rodzaju zdarzenia jeszcze kilka lat temu rzadko pojawiały się w umowach, a dziś stają się standardowym elementem szerszego definiowania siły wyższej.